Krytykant Literacki

Alvaret. Alvaret. Alvaret. Brzmi jak zaklęcie. Brzmi jak groźba albo jak klątwa. Ciśnie złowrogie dźwięki w nasze uszy i nie daje spokoju. To przestrzeń żyjąca. Bohater powieści Johana Theorina. Być może bohater główny, bo wszystko zaczyna się właśnie tam. I kończy też. To ogromna, niezalesiona, porośnięta rzadkimi kępkami krzewów, nieogarnięta przestrzeń. Bezludna, odcięta od reszty cywilizowanego świata, surowa, niegościnna, zabójcza.

Na takim alvarecie na szwedzkiej wyspie Olandia zaczyna się akcja powieści. Dziewięcioletni Jens wychodzi z domu we mgłę, w której wkrótce się gubi. Na swojej drodze spotyka nieznajomego. Od tamtej pory słuch o chłopcu ginie. Czytelnik jest świadkiem powolnego dochodzenia do tego, co naprawdę się wtedy wydarzyło. A jedyną osobą, która przez ponad dwadzieścia lat wierzy w to, że Jens nadal żyje, jest jego matka.

Ech, kolejny szwedzki kryminał, rzec by się chciało. Owszem, ale kolejny szwedzki kryminał świetnie napisany. Skrojony tak, że czyta się go z nieustającą uwagą i zaciekawieniem. Tu poszczególne wątki splatają się w idealną układankę, która trzyma nas w ciągłym napięciu i oczekiwaniu. I nic nie jest takie, jak nam się wydaje.

Ale to też kryminał nostalgiczny. Theorin, w typowy dla Szwedów sposób wpisuje w pejzaż przemyślenia na temat ucieczki, przemijania, starości, samotności, śmierci. To chyba już typowe dla szwedzkiej (i całej skandynawskiej przecież) prozy. Otaczająca nas przestrzeń niejako wymusza sposób postrzegania przez nas życia. Tak naprawdę jest jego częścią. Życie mieszkańców Olandii jest uzależnione od morza i alvaretu. Jeśli nie chcą zginąć, muszą zespolić się z naturą.

Taki pejzaż bardziej nastraja do filozoficznych przemyśleń niż rozleniwiający żar południa. Trudno jest mi wyobrazić sobie opisanie samotności starszych osób na południu Hiszpanii czy we Włoszech, gdzie wielopokoleniowe rodziny żyją ze sobą pod jednym dachem i każdego wieczoru biesiadują przy wystawionych na zewnątrz stolikach. W Szwecji jest spokój, cisza, samotność kryje się za drewnianymi ścianami domów pomalowanych na miedzianoczerwony kolor. I niejedno mroczne wnętrze skrywa tajemnicę. Tu wszystko kumuluje się wewnątrz. I dosłownie (w czterech ścianach domostw), i w sensie przenośnym (w ludzkich duszach). Tak, surowość szwedzkiego klimatu wymusza na ludziach pewien rodzaj ucieczki w głąb siebie. I między innymi za ten introwertyzm kocham ten kraj.

Johan Theorin, Zmierzch, przeł. Anna Topczewska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2008.

PS Książkę tę przeczytałem za namową Bookfy, za co bardzo dziękuję. Pozwalam sobie załączyć link do Jej recenzji „Zmierzchu” – a tam pyszne zdjęcia z Olandii!